Machine of installatie boven 1000 V: valt dat onder Scope 10, NEN 3140 of NEN 3840?

Laatst kreeg ik via de website een goede vraag. Een machine of installatie boven de 1000 volt valt buiten Scope 10, want daarvoor geldt NEN 3840. Moet de inspecteur dat in zijn rapport vermelden, of is het de verantwoordelijkheid van de eigenaar of gebruiker?

Mijn eerste reactie was een wedervraag: zijn er op het terrein twee stroomsystemen aanwezig, of maakt de machine de hoge spanning zelf? Dat maakt veel uit voor wat er wel en niet wordt geïnspecteerd.

Het korte antwoord

• De grens ligt bij 1000 V wisselspanning en 1500 V gelijkspanning. Tot en met die waarden is het laagspanning, daarboven hoogspanning.
• Hoogspanningsinstallatie op het terrein: die regel je volgens NEN 3840. Het laagspanningsdeel inspecteer ik gewoon met Scope 10 of NEN 3140.
• De machine maakt zelf hoge spanning: de installatie en het laagspanningsdeel van de machine horen bij Scope 10, ook de regelkast. Het hoogspanningsdeel in de machine niet.
• Thermografie kan aan de machine als aanvullende optie, om hotspots in kaart te brengen.
• Vermelden en verantwoordelijkheid: de inspecteur legt vast wat wel en niet is geïnspecteerd. De zorg voor het hoogspanningsdeel blijft bij de eigenaar of gebruiker.
• Maatwerk: elke locatie is anders. De inspecteur maakt per locatie een inschatting, legt de keuze vast en moet die kunnen onderbouwen.

Waar ligt de grens volgens de normen?

De grens tussen laagspanning en hoogspanning staat letterlijk in de bedrijfsvoeringsnormen:

• NEN 3140+A3:2019 geldt volgens hoofdstuk 1 voor installaties en arbeidsmiddelen van ten hoogste 1000 V wisselspanning en 1500 V gelijkspanning, en verwijst voor hoogspanning naar NEN 3840.
• NEN 3840+A3:2019 geldt volgens hoofdstuk 1 voor alles daarboven, en verwijst voor laagspanning terug naar NEN 3140. Volgens dezelfde bepaling kunnen zulke installaties ook deel uitmaken van omvangrijke machines.

Bij Scope 10 ligt het minder letterlijk, en dat is goed om te weten. NTA 8220:2017 en SCIOS TD14 (versie 2.12) noemen geen spanningsgrens. De uitsluitingen in hoofdstuk 1 van NTA 8220 gaan over andere dingen, zoals explosiegevaar en medisch gebruikte ruimten.

De methode is wel volledig op laagspanning gebouwd. NTA 8220 schrijft veilig werken volgens NEN 3140 voor (hoofdstuk 1), en de meetinstrumenten moeten voldoen aan de NEN-EN-IEC 61557-reeks, die loopt tot 1000 V wisselspanning (bijlage B). TD14 zegt bij transformatorstations van assimilatiebelichting ook dat het laagspanningsdeel wordt geïnspecteerd (bijlage 4). Omdat de grens niet letterlijk in de documenten staat, heb ik deze uitleg voorgelegd aan een auditeur. Het antwoord was duidelijk: Scope 10 is alleen laagspanning. Alles daarbuiten, zoals een middenspannings- of hoogspanningsruimte, valt onder NEN 3840.

Situatie 1: er zijn twee stroomsystemen op het terrein

Dit zie je bij grotere bedrijven en terminals. Op zo'n terrein is een hoogspanningsinstallatie aanwezig en daarnaast een laagspanningsinstallatie.

Een bedrijf met zo'n terrein is dus niet klaar met alleen een Scope 10 rapport. NEN 3840 vraagt in 5.3.3.5 dat inspecties gebeuren door vakbekwame personen die deskundig zijn in gelijksoortige installaties. Dat is een eigen vakgebied. Ik heb er zelf geen ervaring mee en laat hoogspanning dan ook los.

Zo'n ruimte is voor een inspecteur ook niet zomaar toegankelijk. De toegang is gebonden aan regels, en die zijn de verantwoordelijkheid van de installatieverantwoordelijke (NEN 3840+A3:2019, 4.3.1.4). Zelfstandige toegang vraagt een schriftelijke aanwijzing (4.3.206). Zijn delen onvoldoende beschermd tegen aanraking of te dichte nadering, dan moet een tweede bevoegde persoon aanwezig zijn (4.3.207).

Situatie 2: de machine maakt zelf de hoge spanning

Hier ging de vraag over: een machine waarmee metaal wordt gesmolten. Het terrein heeft alleen een laagspanningsinstallatie, en de machine maakt daarvan zelf hoge spanning.

Dan is de vraag "valt die machine onder Scope 10?" te grof. Ik deel hem op in drie stukken:

1. De installatie tot aan de machine: Scope 10. Dit is gewone laagspanning, volgens NEN 1010:2020. De elektrische uitrusting van machines valt zelf niet onder NEN 1010 (11.3). NEN-EN-IEC 60204-1:2018 begint precies op het punt waar die uitrusting op de voeding is aangesloten (hoofdstuk 1), en geldt tot een voedingsspanning van 1000 V AC of 1500 V DC.

2. Het laagspanningsdeel van de machine, met de regelkast: ook Scope 10. Dit wordt vaak vergeten. NTA 8220:2017 is uitdrukkelijk ook van toepassing op de elektrische uitrusting van machines (hoofdstuk 1 en 3.6). Schakel- en verdeelinrichtingen moeten altijd visueel worden beoordeeld (4.2). En bij materieel met hoge temperaturen, zoals elektrische procesverwarming en ovens, is geen steekproef toegelaten (4.2). Bij een smeltmachine is dat dus precies van toepassing.

3. Het hoogspanningsdeel in de machine: niet met Scope 10. Dit deel werkt boven 1000 V, en dan geldt NEN 3840 voor de bedrijfsvoering, ook als het terrein verder alleen laagspanning heeft. De fabrikant bepaalt hier met zijn voorschriften veel, dus kijk op de typeplaat en in de documentatie. Wat ik aan zo'n machine wel kan doen, is de regelkast beoordelen en thermografie toepassen. Het hoogspanningsdeel zelf laat ik los.

Elke locatie is maatwerk

Deze twee situaties zijn uitgangspunten, geen vaste regel. Elke locatie is anders. Soms is de scheiding tussen laagspanning en hoogspanning meteen duidelijk, soms zit die diep in een machine.

Daarom maakt de inspecteur per locatie een eigen inschatting, en moet die keuze te onderbouwen zijn:

• Wat is er op deze locatie aangetroffen?
• Op welke spanning werkt het, volgens de typeplaat en de documentatie?
• Waar ligt de grens van de inspectie, en op welke norm is die gebaseerd?

Die keuze hoort vooraf in het inspectieplan, waar de opdrachtgever akkoord op geeft (TD14, 2.1). Zo weet iedereen voor aanvang wat er wel en niet wordt beoordeeld.

Thermografie als aanvullende optie

Bij Scope 10 hoort het beoordelen van temperaturen volgens NPR 8040-1:2013 er al bij, onder andere voor schakel- en verdeelinrichtingen (NTA 8220:2017, 4.4.2). De regelkast krijgt dus sowieso een warmtebeeld.

Daarnaast kun je de rest van de machine met thermografie laten meenemen als aanvullende optie, om eventuele hotspots in kaart te brengen. Dat gebeurt onder belasting, dus zonder het productieproces stil te leggen. SCIOS noemt in IB25 (versie 1.0) de thermografienormen NEN-ISO 18434-1 en 18436-7, die juist op machines gericht zijn. Ook NEN 3840 noemt thermografisch onderzoek als mogelijke meting (5.3.3.2.202).

Het blijft wel een aanvulling. Een warmtebeeld vervangt geen inspectie volgens NEN 3840. Meer hierover lees je bij hotspotdetectie met thermografie en op de pagina over thermografisch onderzoek.

Hoort dit in het rapport?

Dit was de kern van de vraag. Mijn antwoord: allebei, maar ieder met een eigen rol.

De inspecteur legt de omvang vast. TD14 vraagt dat het inspectieplan de omvang van het te beoordelen materieel beschrijft, met een nauwkeurige beschrijving als er meerdere installaties zijn (2.2). Het rapport vermeldt de gebruikte normen en de inspectieomvang (bijlage 1, punten 4 en 7). Bij zonnepanelen vraagt TD14 uitdrukkelijk om een verwijzing naar Scope 12 (bijlage 1, punt 8). Voor hoogspanning staat zo'n verplichte zin er niet.

Ik zou het er toch in zetten: welke hoogspanningsinstallatie of machine er is aangetroffen, tot waar is geïnspecteerd en dat het overige onder NEN 3840 valt. Dan kan niemand uit het rapport opmaken dat het hele terrein is beoordeeld.

De eigenaar of gebruiker blijft verantwoordelijk. NEN 3140 en NEN 3840 kennen allebei de installatieverantwoordelijke: de persoon die direct verantwoordelijk is voor de veilige bedrijfsvoering (3.2.1). Dat kan de eigenaar, de werkgever, de verhuurder of iemand met een delegatie zijn. SCIOS schrijft in IB28 (versie 1.0, paragraaf 2.1) dat een inspectiebedrijf in principe niet verantwoordelijk is voor de veiligheid van een installatie.

Een aantekening in het rapport neemt die verantwoordelijkheid dus niet over. Die maakt alleen duidelijk dat er nog iets geregeld moet worden. Zie ik tijdens de inspectie wel direct gevaar, dan meld ik dat meteen schriftelijk aan de opdrachtgever, zoals TD14 voorschrijft (2.3).

Wat betekent dit voor u als eigenaar of verzekeraar?

Vier vragen geven snel duidelijkheid:

1. Is er een hoogspanningsinstallatie op het terrein? Zo ja, regel het hoogspanningsdeel apart volgens NEN 3840.
2. Werkt een machine intern boven 1000 V? Dat staat in de documentatie van de fabrikant. Vraag dan wie dat deel inspecteert.
3. Staat in het inspectieplan en het rapport wat wel en niet is meegenomen, inclusief de regelkasten van machines? Staat het er niet, vraag het dan na.
4. Wat vraagt de polis? Volgens het voorwoord van NTA 8220 kan het claimen van schade onmogelijk zijn als een verzekeraar de NTA heeft voorgeschreven en die niet is toegepast. Stem het hoogspanningsdeel dus vooraf af.

Twijfelt u of uw situatie onder Scope 10 of NEN 3140 valt? Lees dan ook het verschil tussen Scope 10 en NEN 3140 en wat een keuring voor de verzekering inhoudt.

Veelgestelde vragen

Valt hoogspanning onder Scope 10?

Nee. NTA 8220 en TD14 noemen geen spanningsgrens, maar de methode is op laagspanning gebouwd en een auditeur bevestigde mij dat Scope 10 alleen laagspanning is. Voor hoogspanning geldt NEN 3840.

Welke norm geldt voor een installatie boven 1000 V?

Voor de bedrijfsvoering geldt NEN 3840+A3:2019. Voor machines op een hogere voedingsspanning verwijst NEN-EN-IEC 60204-1:2018 naar IEC 60204-11.

Hoort de regelkast van een machine bij Scope 10?

Ja, als die op laagspanning werkt. NTA 8220:2017 is ook van toepassing op de elektrische uitrusting van machines, en schakel- en verdeelinrichtingen moeten altijd visueel worden beoordeeld.

Vraag over uw situatie?

Heeft u een bedrijf met hoogspanning of een machine waarvan u niet zeker weet waar die onder valt? Bel of mail me gerust. Ik kijk dan vooraf met u mee wat in het inspectieplan moet komen te staan, en ik zeg het ook eerlijk als het buiten mijn inspectie valt.